ARM Research Blog

Stelios’ research blog

Σχόλιο για τη διαχείριση της νεότερης -προβιομηχανικής- κληρονομιάς στα νησιά του Αιγαίου

with one comment

Σε αυτό το κείμενο αποτυπώνονται κάποιες σκέψεις σχετικά με τη διαχείριση νεοτέρων μνημείων της προβιομηχανικής κληρονομιάς με αφορμή τη συμμετοχή μου στο πρόγραμμα της Ελληνικής Εταιρείας Περιβάλλοντος & Πολιτισμού που πραγματοποιήθηκε στην Αμοργό πριν από δυο χρόνια. Οι περισσότερες φωτογραφίες τραβήχτηκαν κατά τη διάρκεια της εθνογραφικής έρευνας που έγινε για το εν λόγω πρόγραμμα με τους συναδέλφους Νότα Πάντζου και Δημήτρη Παπαδόπουλο. Μια άλλη εκδοχή αυτού του άρθρου συγγράφηκε με την υπεύθυνη του έργου Κατερίνα Χατζηκωνσταντίνου, και θα κυκλοφορήσει τον επόμενο μήνα στο βιβλιαράκι της Ελληνικής Εταιρείας με τίτλο: Διαδρομές Νερού.

Ανεμόμυλοι, νερόμυλοι, πατητήρια, ασβεστοκάμινα, αλώνια, στέρνες, κρήνες, μονοπάτια, γεφύρια, δίκτυα υποδομών, κοινοτικά κτίσματα για συλλογική χρήση ή τμηματα της ακίνητης οικιακής σκευής είναι τα κατάλοιπα της προβιομηχανικής κληρονομιάς, που κατακλύζουν το νησιωτικό τοπίο και τεκμηριώνουν υλικά όχι και τόσο μακρινές εποχές, που όμως χάνονται δίχως ίχνη.

Η ανώνυμη, λαϊκή, χρηστική αρχιτεκτονική αυτού του τύπου, πολλές φορές με πλήθος πολιτισμικών προεκτάσεων και άϋλων αξιών, σχετίζεται με τον πρωτογενή τομέα της παραγωγής, που συρρικνώνεται εντατικά από τον ηλιοτροπικό τριτογενή της παροχής υπηρεσιών αλλά και τις επιπτώσεις του στον περιορισμό των χρήσεων και της έκτασης της νησιωτικής γης, με την εντατική οικοδομική δραστηριότητα. Προσθέτοντας σε αυτά, την αιμορραγία ανθρώπινου δυναμικού στα αστικά κέντρα εσωτερικού και εξωτερικού μετά το δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο, την πρόοδο της τεχνολογίας και τον εκμοντερνισμό της παραγωγής, ανακαλύπτουμε κάποιους από τους λόγους της εγκατάλειψης και αποψίλωσης των μνημείων αυτών, τα οποία σήμερα προβάλλονται συστηματικά σαν ρομαντικές carte-postales του ‘νησιωτικού χρώματος’.

Αποκαταστάσεις και ερμηνείες

Παρά το γεγονός ότι τα αρχαία και τα βυζαντινά μνημεία, δέχονται, συγκριτικά, συστηματική φροντίδα από τους αρμόδιους φορείς της Διοίκησης (με τα τελευταία να έλκουν και αρκετές ιδιωτικές χορηγίες) τα νεότερα μνημεία, και ειδικά τα προβιομηχανικά, στέκονται εν πολλοίς αβοήθητα στο χρόνο και στις επεμβάσεις των ανθρώπων.

Οι αποκαταστάσεις που απαντά κανείς αφορούν πιο συχνά ελαιοτριβεία, ανεμόμυλους και υδρόμυλους, είτε σημειακά είτε σε θεματικά πάρκα, και είναι κατά πλειοψηφία σκηνογραφικές˙ δίνεται δηλαδή έμφαση στην τεχνική λειτουργίας και την τεχνολογία ενώ πέρα από συμπλήρωμα μιας λαογραφικής εντύπωσης, η χρήση τους περιορίζεται για θερινά επετειακά γεγονότα, ανταποκρινόμενη στις προθέσεις των τοπικών κυρίως χρηματοδοτήσεων τους. Η ερμηνεία τους είναι συνήθως ελλειπτική˙ απουσιάζει δηλαδή ο κοινωνικός ρόλος και αντίκτυπος αυτών των κατασκευών, ο λόγος τους μέσα στο κοινοτικό σύνολο, στην κλίμακα της οικονομίας και στη βιωματική προσέγγιση της φύσης αλλά και ευρύτερα στην τοπική ιστορία, αφήνοντας έτσι μια εικονική εντύπωση της αρχικής τους χρήσης. Λείπουν, για παράδειγμα, συνθήκες όπως η έννοια του χρόνου στην παραγωγή, η δυσκολία των μεταφορών, ο κόπος των ανθρώπων ή η φροντίδα της γης και της θάλασσας.

Πέρα από τις αποκατάστασεις που χρηματοδοτούνται από τοπικές αρχές και φορείς, διάφορα (ευρωπαϊκά) προγράμματα ασχολούνται με τη διαχείριση των προβιομηχανικών μνημείων, από μια άλλη σκοπιά: Το πρόταγμα της αειφόρου ανάπτυξης για τη διατήρηση των φυσικών πόρων και τη φρόνιμη αξιοποίησή τους με τη ματιά στο μέλλον –πολιτική επιλογή της Ευρωπαϊκής Ένωσης με νομικά δεσμευτική ισχύ από τη δεκαετία του 1990- έδωσε ώθηση σε μια σειρά θεματικών, περιβαλλοντικών δράσεων ανίχνευσης και προώθησης καλών πρακτικών, όπως για παράδειγμα το ‘Rainwater Harvesting: A Multi-Stakeholder Pilot Project in the Cyclades Islands’ του Global Water Partnership – Mediterranean (2008-9) ή το πιλοτικό πρόγραμμα ‘PROTERRA’ για την προστασία και την αξιοποίηση των αναβαθμίδων καλλιέργειας σε 15 χώρες της Μεσογείου (1996-2001). Παρά το γεγονός ότι στις διακηρύξεις της βιώσιμης ανάπτυξης, δίνονται μόνο σχηματικές οδηγίες για την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς, παράπλευρα οφέλη τέτοιου τύπου προγραμμάτων για τα δοχεία των φυσικών πόρων, είναι η ενημέρωση, η ευαισθητοποίηση, τα εργαστήρια παραδοσιακών τεχνικών και υλικών αλλά και η αποκατάσταση κάποιων κατασκευών προς μερική χρήση.

Σημαντική παράλληλη δράση επίσης, αποτελούν τα θεματικά μουσεία του Πολιτιστικού Ιδρύματος Ομίλου Πειραιώς, που περισσότερο μουσειακά στοχεύουν στη «διάσωση της παραδοσιακής τεχνολογίας και της βιομηχανικής κληρονομιάς σε συνδυασμό με τη διατήρηση και την προστασία της παραδοσιακής πολιτιστικής φυσιογνωμίας της χώρας και του φυσικού της περιβάλλοντος».[i]

Τα όρια της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς

Παρόλα αυτά, οι αποκαταστάσεις των κατασκευών, που συναντά κανείς στα νησιά του Αιγαίου, δεν σχετίζονται αποκλειστικά με ένα μουσειοποιημένο τοπίο προς εκπαιδευτική ή τουριστική κατανάλωση. Ένα μικρό τμήμα τους, ιδιαίτερα αυτό που σχετίζεται με το νερό, συνεχίζει να χρησιμοποιείται παράλληλα με μοντέρνες τεχνικές και συνθετικές κατασκευές, που πραγματοποιούν άμεσοι χρήστες τους -τοπικοί γεωργοί και κτηνοτρόφοι- όπως για παράδειγμα: τσιμεντοποιήσεις ξερολιθιών και αγωγών ομβρίων, στερεώσεις στομίων πηγαδιών με οπλισμένο σκυρόδεμα κ.α.

Συνεξετάζοντας τους διαφορετικούς στόχους των παραπάνω δράσεων, προκύπτει η εύλογη ανακολουθία σχετικά με την προστασία και γενικότερα τη συνολική διαχείριση της προβημιοχανικής κληρονομιάς: Μιλάμε για διατήρηση της εικόνας ή διατήρηση της χρήσης, έστω και τμηματικά; (Ερώτημα το οποίο, άλλωστε, ανέκυψε και στην εθνογραφική έρευνα του παρόντος προγράμματος). Και αν η χρήση μονοπατιών, όπως για παράδειγμα τα 36 χιλιόμετρα του δικτύου μονοπατιών στην Κέα -φροντισμένα από το Τμήμα Πολιτισμού της Νομαρχιακής Αυτοδιοίκησης Κυκλάδων και πιστοποιημένα με ISO- είναι προφανής και συνδυάζει και τους δυο στόχους σε συνάρτηση με τις προτάσεις για εναλλακτικές και ήπιες τουριστικές δράσεις, τι συμβαίνει με μια συντηρημένη δεξαμενή ή ένα αποκατεστημένο στην αρχική του μορφή πηγάδι;

Αλλά κάνοντας και ένα βήμα πιο πίσω: Μήπως τα μνημεία δεν απειλούνται από οριστική διάλυσή, χωρίς κιόλας να αφήνονται ίχνη, αφού σύμφωνα με τον αρχαιολογικό νόμο οι οικοδομικές εργασίες (και οι κατεδαφίσεις) στις νεότερες των τελευταίων 100 χρονών κατασκευές, μπορούν να γίνουν χωρίς άδεια της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας;[ii]

Ψηλαφώντας τα όρια της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς, είναι σίγουρο ότι ζούμε σε μια μεταβατική περίοδο, σχετικά με αυτά τα μνημεία. Τα περισσότερα είναι εγκατελειμμένα, λίγα χρησιμοποιούνται τμηματικά, άλλα αποκαθίστανται για μουσειακούς σκοπούς. Άμεσα σχετιζόμενοι με τους δημιουργούς είναι ακόμη εν ζωή ενώ νοσταλγοί νησιώτες, μετανάστες των δεκαετιών του 1950-1970, που έζησαν τις διαδικασίες παραγωγής και επιστρέφουν στον τόπο τους, συχνά πρωτοστατούν στην ‘πολιτιστική-φολκλόρ’ αξιοποίησή τους. Ο χρόνος προοδευτικά θα λύσει το πρόβλημα, μιας και όλο και περισσότερα μνημεία θα εντάσσονται στην ομάδα των πριν ‘από τα τελευταία 100 χρόνια’, στα οποία για κάθε επέμβαση είναι απαραίτητη η αδειοδότηση από την Αρχαιολογική Υπηρεσία. Αλλά, πέρα από τις δυσκολίες της χρονολόγησης, τι θα έχει απομείνει ως τότε;

Περιβάλλον – οικονομία – κοινωνία + αρχιτεκτονική κληρονομιά

Αν και προγραμματικές προτάσεις για τη διαχείριση αυτών των πολυδιάστατα ‘ζωντανών’ καταλοίπων είναι δύσκολο να διατυπωθούν, η ενασχόληση με τα μνημεία νερού της Αμοργού, μέσα από το παρόν πρόγραμμα της ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ, μάς οδήγησε σε κάποιες πιθανές κατευθύνσεις.

Ιδανικά, η ανακοπή της φθοράς των μνημείων με συμβατές επισκευές και στερεώσεις, χωρίς να εξοικονομείται και η άμεση νέα χρήση, θα ήταν η βέλτιστη λύση: Διατηρούμε το μνημείο και αφήνουμε στις μελλοντικές γενιές την επιλογή της χρήσης. Όμως, η πρόταση αυτή δύκολα θα εύρισκε επενδυτές, που συνήθως χρηματοδοτούν απευθείας τη νέα χρήση, ενώ ίσως σε αυτό το ιδιότυπο καθεστώς της ‘ημιζωής’ ενός κελύφους, να υπήρχαν κίνδυνοι περιθωριακών χρήσεων.

Ίσως, μια εφικτή λύση για τα προβιομηχανικά και πρώιμα βιομηχανικά μνημεία είναι αυτή της ‘δυναμικής’, θα λέγαμε, ‘αναστήλωσης – αποκατάστασης’. Μετά από ανίχνευση της παρελθούσας και σύγχρονης χρήσης των μνημείων, των αναγκών, των οραμάτων και του ευρύτερου περικειμένου των τοπικών κοινωνιών, τα μνημεία αυτά να συντηρούνται βάσει των παραδοσιακών τεχνικών και με συμβατά υλικά. Με αυτόν τον τρόπο καλύπτονται οι άμεσες ανάγκες της κοινότητας (χρηστικές, πολιτιστικές ή μεικτές) αλλά παράλληλα ανασύρονται στο προσκήνιο μέθοδοι και διαδικασίες, που αποτελούν συνεκτικά στοιχεία της περιβάλλουσας κοινωνίας˙ συχνά δομικά στοιχεία, που όμως έχουν εξαλειφθεί, όπως για παράδειγμα, ο θεσμός των προσωπικής εργασίας στη συντήρηση δημοσίων κτισμάτων.

Η κοινοτική συμμετοχή προοικονομεί την αποδοχή του έργου και το βιώσιμο μέλλον του αλλά κυρίως δημιουργεί ενεργούς πολίτες απέναντι στο φυσικό και το δομημένο περιβάλλον[iii], καλύπτοντας το αίτημα της πολυκεντρικής προσέγγισης και προστασίας του τοπίου συνολικά, όπως νοείται στη «Σύμβαση του Τοπίου», που το 2010 κυρώθηκε από την Ελλάδα.



[i] Λούβη-Κίζη, Α., 2006. Θεματικά μουσεία: Ένας τρόπος της πολιτισμικής και φυσικής κληρονομιάς: το δίκτυο του Π.Ι.Ο.Π., στο B Καραγιώργης, A Γιαννικουρή (επιμ.) 2006. Διάσωση και προβολή της πολιτιστικής και φυσικής κληρονομιάς των μεγάλων νησιών της Μεσογείου. Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου, Rhodes 1-3.09.2005, Αθήνα: 45-52

[ii] Αν εκείνες δεν έχουν κηρυχθεί μνημεία: Άρθρο 6 του Ν.3028/2002

[iii] Lekakis, S., 2008. ‘Going Local in a Global World’; Locating the public and evaluating the synchronic context in archaeological resources management, Conservation and Management of Archaeological Sites 2008, vol. 10,4, 308-319

Advertisements

One Response

Subscribe to comments with RSS.

  1. […] of European Union; however, not free of pitfalls. In passing, one could mention the project ‘Water Routes’ for the preservation of traditional edifices of water management on the island of Amorgos […]


Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: